بزوتنةوةي يةكساني خوازانةي ذناني ئيران و روانيني ضيني كريكار بة ئةو بزوتنةوانة

 

لة هةل و مةرجي ئيستاي كؤمةلطاي ئيران ليكدانةوةي روداوةكان و هةلسةنطاندني طؤرانكارية سياسي و كؤمةلايةتيةكان بة بي هةلسةنطاندني بزوتنةوةي يةكساني خوازانةي ذنان و جيطا و شويني ئةوان لة طؤراناريةكاني ئةم دوايانة, ليكدانةوةيةكي نوقسانة. ذنان نيوةي كؤمةلطا ثيكدينن. لة قؤناغي لة ناو بردني نيزامي ثاشايةتيش نيوةي كؤمةلطايان ثيك دينا. ئةوان هةلسوراوانة لة نارةزايةتيةكان, مانطرتنةكان و خؤثيشاندانةكان كة بووة هؤي لة ناو ضوني رذيمي شا بةشداريان كرد.بةلام لةو كاتةدا بزوتنةوةي ذنان وةك يةك ثاراميتر لة طؤرانكاريةكاني سياسي و كؤمةلايةتي كؤمةلطا لة ئارا دابوو, وي دةضوو ئةطةر لةو قؤناغةدا بزوتنةوةي ذنان تةنانةت بة كةيفييةت و تايبةتمةنديةكاني ئيستاي خوي وةك يةك ثاراميتر لة ئارادا ببواية, رةوتي بارودؤخي سياسي ئيران ريطايةكي تري تيثةر دةكرد. ئةوةيكة ئةمرؤ بزوتنةوةي يةكساني خوازانةي ذنان دةكاتة ثاراميتريكي هاشا هةلنةطري رةوتي طؤرانكاريةكاني سياسي و كؤمةلايةتي لة ئيران, بوني هةلسوراو هةرضةند نا ريكخراوي ئةم  بزوتنةوةية و هةلسوراني لة جةرياني خةباتي كؤمةلايةتية. ئيمة كومونيستةكان شيلطيرترين ثشتيواناني هةلوةشانةوةي هةر جؤرة هةلاولردنيك و ثشتيواناني يةكساني تةواوي ضين و تويذةكاني كؤمةلطاي سةر بة خؤ لة هةر جؤرة رةطةز ثةرةستي و ئايين و جنسيةتين, دةبي بزوتنةوةكاني يةكساني خوازانة و ثيشكةوتوو لةم بوارةدا واتة بزوتنةوةي ذنان دا بناسين و سياسةتيكي رون و ئاشكراي بؤ دياري بكةين.

 

كؤسث و بةر بةستةكاني سةر ريطاي بزوتنةوةي يةكساني خوازانةي ذنان!

طرفتي ذنان, زؤريك لة طرفتةكاني ذناني ئيراني ذير دةسةلاتي رةشي كؤماري ئيسلامي و نيزامي سةرمايةداري بؤ هيض كةسيك شاراوة نيية. خؤ راطري و نارةزايةتي ذنانيش سةبارةت بة ئةم بارو دؤخة ئاشكراية.ذنان ئةمرؤكة شارومةندي ثلة دوو بة حيساب دين و سةرةراي ئةوةيكة تةحقير, سةركوت,هةذاري و بةلاكاني كؤمةلايةتي بة سةر بةشيكي زؤري ذناني ئيران دا داسةثاوة, بةلام ئةوان ئيتر قورباني بي دةنطي نيزامي سةركوتطةر و زالمي دةسةلاتدار نين. زياتر بة 60 لة سةدي خويندكاراني زانكؤكاني ئيران لة ذنان ثيك هاتون, طةشةي بةر ضاوي ذمارةي ذناني نوسةر, رؤذنامة وان, حزوري هةلسوراوي ذنان لة نارةزايةتيةكاني كريكاري, لة جم و جؤلة نارةزايةتيةكان كة لة ناوضة جؤرا و جؤرة كان ثيك دين و لة خؤثيشاندانةكان, بةريوةبردني مةراسمي 8ي مارس و ثيك هيناني كؤبونةوةكاني سوخةنراني و سيمينارةكان بؤ قسة و باس و ليكؤلينةوة سةبارةت بة مافةكاني ذنان و طيرو طرفتةكاني ئةوان لايةنةكاني بةشداري نارةزايةتيانة و حةق خوازانةي ذناني ئيرانية.

ذنان بة تايبةت لة ناو بنةمالة و لة بةرانبةر دةزطاي قةزايي نيزامي مةزهةبي دةسةلات دا بة سةر ئصران دا خةباتي حةق خوازانةي خؤيان درصذة ثص دةدةن و لة زؤر بواريش دا كةلة ويشكةكانيان ناضار كردووة كة سةرثصضي ذنان لة ياساي ئيسلامي لة بةرضاو نةطرن. بةلام ئايا ئةم ئاستي خةبات و نارةزايةتي ية دةتواني وةلام دةرةوةي طرفت و ئةو كصشانة بيَ كة ذنان لة طةلي دةست بة يةخةن؟ وةلام روون و ئاشكراية، خةباتي ثرذ و بلاو و نا رصكخراو ئيستا ناتوانص ببصتة هؤي طورانكاري بنةرةتي لة بارودؤخي ذنان. تةنانةت وةدي هاتني داواكاري يةكاني طشتي ذنان سةربةخؤ لة بوضوونة جؤراوجؤرةكاني ضينايةتي ئةوان، وةدي هاتني يةكساني حقوق ذن و ثياو، لابردني حيجابي زؤرةملص، لابردني ئةو ياسايانةي كة ذن دةكاتة ذصردةستةي هاوسةر، باوك و برا، لة قوناغي يةكةم دا لة طرةوي لة ناوضووني رذيمي ئيسلامي داية. لة ناوضووني كؤماري ئيسلامي ثيَش شةرتي بةكردةوة دةرهصناني طؤرانكاري لة بارودؤخي ذنانة. بزووتنةوةي ذنان بة تةنيايي نة وةها هصز و وةها رةسالةتيَكي هةية كة رذيمي دةسةلات دا لة ناو بةريَ. تةنيا بة يةكطرتووي بزووتنةوةكاني رصكخراو ويةكساني خوازانة دةتواني كوتايي بة دةسةلات داريةتي نطريسي دواكةوتويي و خورافة و سةرماية بصني و ببيتة هؤي دامةزراني نيزامصك كة موذدةي يةكساني ئينسانةكان دةدات.

بزووتنةوةي يةكساني خوازانةي ذنان لة ثرذو بلاوي بص رصكخراوي رةنج دةبات. هةلبةت طرفتي ثرذ و بلاوي تايبةت بة بزووتنةوةي ذنان ني ية. سةركوت و خةفةقان، كوشت و بري رصكخراوةكان و هةلسوراواني بزووتنةوة ثصشكةوتن خوازةكان كاريطةري خؤي لة سةر ئةم بزووتنةوانة بووة. ئةوةي كة بزووتنةوي ذناني لةم بوارةدا بؤ وصنة لة بزووتنةوةي كرصكاري جيا كردوتةوة رةوشتي تصكةلاوي ذنانة. ذنان هةر وةك ثياوان لة ضين و توصذةكاني ناو كومةلطادا بة سةر دةبةن. ذنان تا ئةو جصطاية كة داواكاريةكاني ذنان و مةسةلةي يةكساني حقوقي لة ئارا داية، خواستصكي هاوبةشيان هةية. بةلام ئةطةر يةكساني حقوقي بؤ ذناني ضيني حةساوة واتة ضيني مام ناوةندي كومةلطا ئاكامي خةبات لة طةل نيزامي سياسي دةسةلات دارة، بؤ ذناني كرصكار يةكساني حقوقي سةرئةنجامي خةباتصكي روون و بةرحةقة لة طةل نيزامي ضةوسصنةري سةرمايةداري. ذني كرصكار بؤ وصنة با بلصين، يةكساني حقوقي وةدةست هصناوة، واتة جصطا و شوصنصك هاوتةرازي ثياوي هاوضينةكةي واتة ثياوي كرصكار بة دةست دصني كة نيزامي دامةزراو لة سةر بنضينةي خاوةنداريةتي تاكة كةسي ئةوي كردوتة كويلةي سةرمايةدار. رةوشتي تصكةلاوي بزووتنةوةي يةكساني خوازانةي ذنان نة تةنيا دياري كردني داواكاري يةكان و سياسةتي خةبات بؤ هةلسوراواني ئةم بزووتنةوةية دةكات بة كارصكي دذوار و ثر لة فراز و نشصو، بةلكو باس و لصكولينةوة لة سةر ئةو بزووتنةوةية لة نيوان ثصشرةواني كرصكاريدا بةرز دةكاتةوة.

بزووتنةوةي يةكساني خوازانةي ذناني ئصران بة بص رصكخراو بوون، بة بص دياري كردني داواكاري يةكانيان، دورة روانينةكان و سياسةتي روون و ئاشكراو و ثةيوةندي ثتةو كة لة طةل بزووتنةوةي يةكطرتوو بةحيساب دصن لة بازنةي نيزامي ئيستايي بةرتةسك دةمينةوة. هةلسوراواني سوسياليستي بزووتنةوي ذنانيش ئةطةر ضي كة لة ضاو باقي بزووتنةوةكاني تري ذنان ئامانجي بةربلاو تريان هةية، بةلام لة نةبووني رصكخراو و لة نةبووني ثةيوةندي ضرِ و ثرِ لة طةل بزووتنةوةي ضيني كرصكار، بة كردةوة لة ئامانجي ذنانة بوون دا بةرتةسك دةبصتةوة. هةر ئةوة بةسة كة بصتةوة بيرمان كة خةلاتي ئاشتي نوبصلي خانمي شيريني عصبادي ض هةراو هوريايةكي لة نصوان ذمارةيةك لة هةلسوراواني سوسياليستي بزووتنةوةي ذنان ثصك هصنا.

 

روانطةي ضيني كريكار سةبارةت بة بزوتنةوةي ذنان

ضيني كريكار هيض بةرذةوةنديةكي لة راطرتني نيزامي دةسةلاتداري ئيستا دا نيية. هيض شتيك ئةم ضينة لة طةل نيزامي سةرمايةداري ثةيوةند نادات. ئةم ضينة هيض شتيكي بؤ لةدةست دان نيية, هةر بةم هؤيةش شيلطيرترين خةباتكاري هةلوةشانةوةي هةر جؤرة هةلاواردنيك و نا يةكساني سياسي, كؤمةلايةتي و ئابوريية. باقي بزوتنةوةكاني ثيشكةوتن خواز و يةكساني خواز بة هةر رادةيةك رشتةي ثةيوةندييان لة طةل بزوتنةوةي ضيني كريكار ثتةوتر دةبيت, ئامانجي وةدةست هيناني داواكاريةكانيان بةر بلاو تر دةبيت.

بزوتنةوةي ذنان بة يةكطرتويي لة طةل بزوتنةوةي كريكاري ئةم دوورة روانينة لة بةرانبةر خؤي دا دةكاتةوة كة داواكاريةكاني جةماوةري ذنان بةدي ديني و بة شيلطير ترين شيوةي ثيويست يةكساني راستةقينةي ذناني كريكار و زةحمةتكيش بة دياري ديني. بةلام ثةيوةندي بزوتنةوةي ذنان و باقي بزوتنةوةكاني ثيشكةوتن خواز, لة طةل بزوتنةوةي كريكاري جادةي يةك سايد نيية. ئةطةر ئةم بابةتة لة روانطةي ضيني كريكارةوة هةلسةنطينين, ئةو ضينة بؤ ئةوةي كة بتواني خؤي وةك يةك هيزي ريكخراو لة بةرانبةر ضيني دةسةلاتدار دا ريك بخات, دةبي و ناضارة لة تةواوي هيزي نارةزايةتي و يةكساني خوازانةي ضين و تويذةكاني نا كريكاري كةلك وةربطريت.

ماركس و ئينطيلس, لة ناوةراستةكاني سةدةي 19ي زاييني, بة ئاشكرا لة سةر ئةو بابةتة ثيان داطرتووة كة ضيني كريكار بؤ بةضؤك داداني بورذوازي دةبي بزوتنةوةي ئةو تويذانةي كة لة بريك شوين دا لة طةل نيزامي دةسةلاتدار دا ناكؤكيان هةية يان دذايةتيان هةيةبكةنة هاوري خؤيان. مانيفيستي كومونيست بة ئاشكرا رايدةطةيني كة ضيني كريكار دةبي ئالا هةلطري خةباتي نارةزايةتي باقي بزوتنةوةكاني ثيشكةوتن خواز بيت. ثةيوةندي نيوان بزوتنةوةي كريكاري لة طةل بزوتنةوةكاني جيا لة ثروليتيري جيطاي باس و دمةتةقة و كيشمة كيشي نيوان بزوتنةوةي كريكاري و حيزبة كومونيستةكان لة ئاست نيونةتةوةيي دابووة.

ثةيوةندي بزوتنةوةي ضيني كريكار لة طةل بزوتنةوةكاني جوتياران, ثيوةندي لة طةل بزوتنةوةكاني نةتةوةيي, ثيوةندي لة طةل بزوتنةوة طشتيةكان بؤ وةدةست هيناني ئازادي سياسي و ثيوةندي لة طةل بزوتنةوةي ذنان لةو بابةتانةن كة جيطاي باس و دمةتةقةي جيدي بووة. بة جورئةتةوة دةتوانين بلين كة, دياري كردني سياسةتي ضيني كريكار لة ئاست ئةم جؤرة بزوتنةوانة, تيكةلاوترين بةشي دياري كردني تاكتيكةكاني ثيشرةواني كريكاري حيزبة كومونيستةكانة. كةمتةر خةمي سةبارةت بة توانا و هيزي وةها بزوتنةوةطةليك ضيني كريكار لة يةكطرتووتني خوي بي بةهرة دةكات و كةمتةرخةمي بة بةرتةسك بوون و مةشروت بوني يةكطرتويي ضيني كريكار لة طةل باقي بزوتنةوةكان, ضيني كريكار لة ريز و سياسةتي سةر بة خؤي خوي بي بةش دةكات و بزوتنةوةي ئةم ضينة لةيةك بزوتنةوةي طشتي لة ضوار ضيوةي نيزامي دةسةلاتدار دا بي ناوةرؤك دةكات. ئةطةر ضاويكي دوبارة بة ثراتيكي حيزبة كومونيستةكان لة دياري كردني بؤضون سةبارةت بة بزوتنةوةي باقي تويذةكاني كؤمةلطادا بخشينين, هةر دوو لايةني بةلاريدا بةر, واتة توندرةوي و سوكةرةوي لة هةلسةنطاندني جيطا و شويني بزوتنةوةكاني يةكطرتوي ضيني دةبينين. بةتايبةت كة دياري كردني سياسةت هيشتاش خودي سياسةت نيية.

بة كردةوة ثيوةندي نيوان ثيشرةواني بزوتنةوةي كريكاري و حيزبة كومونيستةكان لة طةل بزوتنةوة نا كريكاريةكان ثيوةنديةكي دةستوري نيية. ضيني كريكار ناتواني تةنيا بة ئةوةيكة شيلطيرترين خةباتكاري دذي نيزامي دةسةلات دارة ضاوةرواني بي كة باقي تويذةكاني تر سياسةتي ئةو بسةلمينن. بةكردةوة ئةوة هونةري ثيشرةواني بزوتنةوةي كريكاري و حيزبة كومونيستةكانة كة هيز و تواناي ئةم بزوتنةوانة بة شيوةيةكي دياري كراو هةلسةنطينن.لة خواستي ثيشكةوتووي ئةم بزوتنةوانة هةلسوراوانة ثشتيواني بكات,لةكاتي ثيويست نياني و يان كةلة رةقي نيشان بدةن و لة هةر كاتيك سياسةتيكي دياري كراو بة ليكدانةوةي بارودؤخي دياري كراو ئةم بزوتنةوانة لة طةل خؤي هاوضةرخ بكات و يان بي لايةنيان بكات. جيا لةم شيوةية هيض بزوتنةوةيةك بة فةرماني ثيشرةواني ضيني كريكار, لة ريزيكي يةكثارضة لة طةل ضيني كريكار دا نابيت. ضيني كريكار لة توانايي و هيزي يةكطرتوواني خؤي بي بةهرة دةبيت, بزوتنةوةكاني نا كريكاري لة بازنةي نيزامي دةسةلاتدار دا دةر جا لي دةدةن و توانايي بةدي هيناني خواست و داواكاريةكاني خؤيانيان نيية. هةلسوكةوتي ريكخراوة سياسية ضةثةكاني ئيران لة طةل نارةزايةتي ذنان لة سالي 1358 لة دذي حيجابي زؤرة ملي و ياساكاني دذي ذني كؤماري ئيسلامي نمونةيةكي ئاشكراية. ثشتيواني شيلطير و بي ئةم لاو ئةم لاي ريكخراوة سياسية ضةثةكان لة خةباتي ذنان دةتواني بزوتنةوةي نارةزايةتي ذنان لة طةل ئةو ريكخراوانة ثةيوةند بدات و كاريطةري باشي لة ديموكراتيزة كردني كةش و هةواي كؤمةلطادا ببيت. لاني كةم دةسةلاتي تةواوي دواكةوتويي سياسي لة سةر تةواوي كار و باري ذياني كؤمةلطاوة دوادةكةويت.

ئةمرؤكة بارو دؤخةكة جياوازة, بوني بةر ضاوي بزوتنةوةي يةكساني خوازانةي ذنان بؤتة هؤي ئةوةيكة بة طشتي ئةنطوست لة سةر مةسةلةي ذنان دانين. لة ريزي جةرياناتي ضةث و حيزب و ريكخراو و طروثيك ناتوانين ببينين كة بة شيوةيةك لة رةوابوني خةباتي ذنان ثشتيواني نةكات. ليرةش دا كة بة لايةنةكاني زيدةرةوي و كةمتةر خةمي يان خود سوكة رةوي ئاشكراية. ذمارةيةك لة جةرياناتي ضةث وةها لة جولانةوة و نارةزايةتي ذنان ثشتيواني دةكةن كة هيض سنوريك لة نيوان خؤيان و جةرياناتي بورذوا فيمينيست, ناهيلنةوة. ذمارةيةكيش روي قسةيان تةنيا لة طةل ذناني كريكارة و لةم ثشتيوانية يةك لايةنةية لة ذناني كريكار لة بيرمان دةضيتةوة كة يةكةم ئةوةيكة ضيني كريكار كاتيك دةتواني بيسةلميني كة شاياني بيناناني كؤمةلطاي نوية كة لة كردةوة دا لة دذي هلاولردن و زولم و زؤر خةبات دةكات, دوهةم ئةوةيكة مةسةلةي ذني كريكاريش تةنيا مةسةلةي ئابوري نيية. ئةوةيكة ذني كريكار لة باقي ذناني تر جيا دةكاتةوة مةسةلةي ضةوساندنةوةي دوولايةنةي ئةوة. ذني كريكار يةك جار وةك كريكار لة لايةن سةرمايةدارةوة دةضةوسيتةوة و جاريكي تريش لة مال دا وةك ذن, قةرةواشي جينسي و كريكاري ناو مال.

مةسةلةي ذنان مةسةلةيةكي تيكةلاوة, جةرياناتي بورذوا تةنيا سةرنج دةدةنة لايةنيكي ئةم مةسةلةية و بة دةست هيناني يةكساني حقوقي خةباتي ئةوانة. جةرياناتي ثروليتيري كة ضةوسانةوةي ئينسان بة دةست ئينسانيان رةد كردؤتةوة و خوازياري هةلوةشانةوةي هةر جؤرة ستةم و هةلاواردنيكن, ناضارن بة هةر دوو لايةني تيكهةل ثيضراوي ئةم مةسةلةية سةرنج بدةن. خةباتي بي بةزةييانة و بي وضان لة دذي ضةوساندنةوةي سةرمايةداري, مةزهةب و داب و نةريتي دذي ذن لايةنةكاني ليك نةكراوةي ولامي كومونيستةكان بة مةسةلةيةكي تيكةلاو و طرينط بة ناوي مةسةلة ذنانة.

 

 لة نوسيني: ثةرويني نيك ئايين

وةرطير: داوود ثةناة

                                      David61@yahoo.com   

 

 

http://medlem.sprsy.se/hataw